Hata Yapmaktan Değil, Hata Yaparken Görülmekten Korkmak

Hata Yapmaktan Değil, Hata Yaparken Görülmekten Korkmak

Hiçbir şeyi yanlış yapmaktan çok, birinin sizi yanlış yaparken görmesinden endişelendiğiniz oldu mu?

Bir toplantıda fikrinizi söylemeden önce defalarca düşünmek, yeni bir işe başlarken yeterince iyi olmadığınızı düşünmek ya da bir hata yaptığınızda olayın kendisinden çok başkalarının sizin hakkınızda ne düşüneceğine takılmak…

Bazen bizi durduran şey, başarısız olma ihtimalinden çok başarısız olduğumuzun başkaları tarafından görülmesi ihtimalidir.

Çünkü hata yapmak yalnızca bir sonuca ulaşamamak anlamına gelmeyebilir. Bazı insanlar için hata yapmak; yetersiz, beceriksiz veya başarısız görünmekle ilişkilidir. Böyle olduğunda küçük bir hata bile kişinin kendisi hakkında verdiği hükme dönüşebilir.

Peki, bir hata neden bazen olduğundan çok daha büyük hissettirir?

Başkalarının gözünden kendimize bakmak

İnsan sosyal bir varlıktır. Başkaları tarafından kabul edilmek, anlaşılmak ve değer görmek önemli ihtiyaçlarımız arasındadır. Bu nedenle başkalarının bizi nasıl değerlendirdiğini merak etmemiz oldukça doğaldır.

Ancak bu ihtiyaç, kişinin kendisini sürekli dışarıdan değerlendirmesine dönüştüğünde zorlayıcı olabilir.

Kişi bir konuşmada yanlış bir kelime kullandığında, yaptığı işte küçük bir eksiklik olduğunda ya da bir soruya yanıt veremediğinde yalnızca yaşanan olayı düşünmez. Zihninde şu sorular da belirebilir:

“Acaba yetersiz olduğumu mu düşündüler?”

“Artık bana eskisi kadar güvenmeyecekler mi?”

“Bunu nasıl düzeltebilirim ki hakkımda kötü düşünmesinler?”

Bu soruların ortak noktası, yaşanan hatadan çok hatanın başkalarının gözünde ne anlama geleceğine odaklanmalarıdır.

Böylece kişi, kendi davranışını değerlendirmekle kalmaz; başkalarının kendisi hakkında ne düşündüğünü de kontrol etmeye çalışır. Oysa başkalarının düşüncelerini bütünüyle kontrol etmek mümkün değildir.

Hata yapmak neden kişisel bir başarısızlık gibi hissedilir?

Bir hata yaptığımızda kendimize nasıl yaklaştığımız, o hatanın bizde bıraktığı etkiyi değiştirebilir.

“Bu konuda yanlış yaptım.” demekle “Ben zaten hiçbir şeyi doğru yapamıyorum.” demek aynı şey değildir.

İlk ifade belirli bir davranışı değerlendirirken ikincisi, tek bir deneyimden hareketle kişinin bütün benliğine ilişkin bir yargıya varır.

Özellikle başarıya çok önem verilen, hataların sıkça eleştirildiği veya kişinin değerinin performansıyla ilişkilendirildiği ortamlarda hata yapmak daha tehdit edici hissedilebilir. Kişi zamanla yalnızca iyi sonuçlar elde etmeye değil, kusursuz görünmeye de odaklanabilir.

Bu durum mükemmeliyetçi beklentilerle ve değerlendirilme kaygısıyla ilişkili olabilir. Ancak her hata yapma korkusunun aynı nedenden kaynaklanmadığını unutmamak gerekir. Kişinin deneyimleri, içinde bulunduğu ortam ve kendisinden beklentileri bu süreçte etkili olabilir.

Hata yapma korkusu hayatımızı nasıl sınırlar?

Hata yaparken görülmekten korktuğumuzda kendimizi korumak için bazı davranışlara yönelebiliriz.

Bir işe başlamadan önce her ayrıntıyı defalarca kontrol edebilir, yeterince hazır hissetmediğimiz için fırsatları erteleyebilir veya emin olmadığımız konularda konuşmaktan kaçınabiliriz.

Bazen yardım istemek bile zorlaşır. Çünkü yardım istemeyi, bilmediğimizi veya yetersiz olduğumuzu göstermekle eşleştirebiliriz.

Kısa vadede bu davranışlar kaygıyı azaltabilir. Ancak uzun vadede yeni deneyimler edinmemizi, hatalarımızdan öğrenmemizi ve kendi becerilerimize güven geliştirmemizi zorlaştırabilir.

Üstelik kusursuz görünmeye çalıştıkça hata yapma ihtimalini daha yakından takip edebiliriz. Böylece dikkatimizi yaptığımız işe vermek yerine nasıl göründüğümüzü kontrol etmeye başlayabiliriz.

Bir süre sonra asıl amaç öğrenmek veya gelişmek olmaktan çıkar; eleştirilme ihtimalini mümkün olduğunca azaltmak hâline gelir.

Bir hata yapmak, yetersiz olmak anlamına gelmez

Hata yapmaktan tamamen korkmamak zorunda değiliz. Eleştirilmekten çekinmek veya başkalarının hakkımızda ne düşündüğünü merak etmek de insan olmanın bir parçasıdır.

Önemli olan, bu kaygıların kararlarımızı ne ölçüde yönettiğini fark edebilmektir.

Bir hata yaptığımızda kendimize şu soruları sorabiliriz:

•⁠ ⁠Gerçekte ne oldu, ben bu olaya hangi anlamı yükledim?

•⁠ ⁠Yaptığım hatayı mı değerlendiriyorum, yoksa kendimi bütünüyle mi yargılıyorum?

•⁠ ⁠Başkalarının benim hakkımda ne düşündüğünü biliyor muyum, yoksa bunu tahmin mi ediyorum?

•⁠ ⁠Aynı hatayı yapan bir başkasına da kendime davrandığım kadar sert davranır mıydım?

Bu soruların amacı kendimizi hemen rahatlatmak veya her hatayı önemsiz görmek değildir. Amaç, yaşanan olayı daha gerçekçi değerlendirebilmek ve tek bir hatanın bütün benliğimizi tanımlamasına izin vermemektir.

Bir konuda yanlış yapmak, o konuda öğrenmemiz gereken bir şey olduğunu gösterebilir. Bazen telafi etmemiz, özür dilememiz veya davranışımızı değiştirmemiz gerekebilir. Bunların hiçbiri, kendimizi bütünüyle başarısız ilan etmemizi gerektirmez.

Sorumluluk almakla kendimizi acımasızca yargılamak aynı şey değildir.

Kusursuz görünmek yerine öğrenmeye alan açmak

Hata yapmayı gelişimin doğal bir parçası olarak görebilmek, bir anda gerçekleşen bir değişim değildir. Özellikle hata yapmanın yoğun kaygı yarattığı durumlarda, kişinin kendisine yönelik beklentilerini ve bu beklentilerin günlük yaşamını nasıl etkilediğini fark etmesi önemlidir.

Bazen küçük adımlarla başlamak mümkündür: Her şeyi tekrar tekrar kontrol etmeden bir işi tamamlamak, emin olmadığımız bir konuda soru sormak veya bir hatadan sonra kendimize hemen olumsuz bir etiket yapıştırmamak…

Bunlar hata yapmayı önemsememek değil, hatanın varlığını kabul ederken kendimize öğrenme ve gelişme alanı tanımaktır.

Çünkü kendimize duyduğumuz güven, her zaman doğru kararlar vermemizden veya hiç hata yapmamamızdan doğmaz. Yanlış yaptığımızda da durumu değerlendirebileceğimize, gerektiğinde telafi edebileceğimize ve deneyimlerimizden öğrenebileceğimize inanmakla da gelişir.

Sonuç: Bir hata, sizin tamamınız değildir

Belki de kendimize sormamız gereken soru yalnızca “Neden hata yapmaktan korkuyorum?” değildir.

Bazen asıl soru şudur:

“Bir hata yaptığımda, başkalarının gözünde nasıl biri olacağımdan neden bu kadar korkuyorum?”

Bu sorunun yanıtı, kendimize yüklediğimiz beklentileri, kabul görme ihtiyacımızı ve hata yapmaya verdiğimiz anlamı fark etmemize yardımcı olabilir.

Unutmayalım: Bir hata yaptığımızda davranışımızı gözden geçirebilir, sorumluluk alabilir ve kendimizi geliştirebiliriz. Fakat tek bir hatayı kim olduğumuzun tamamı gibi görmek zorunda değiliz.

Bir hata yaptığınızda kendinizi değerlendirmeniz başka, kendinizi bir hata üzerinden tanımlamanız başkadır.

Psikolog Ayça Danış